Президент Алмазбек Атамбаев: «Бүгүн биз элибиздин жүрөгүн жүз жылдан бери оорутуп жүргөн, элибиздин мойнунда жүз жылдан бери жүк болуп жүргөн ыйык парзыбызды өтөп жатабыз”

Кыргыз Республикасынын Президенти Алмазбек Атамбаев бүгүн, 2-сентябрда “Ата-Бейит”  Улуттук тарыхый-мемориалдык комплексте 1916-жылдагы окуялардын жүрүшүндө курман болгондордун эстелик Мемориалын ачуу аземине катышты.

 Президент Алмазбек Атамбаев, Жогорку Кеңештин Төрагасы Чыныбай Турсунбеков, КР Премьер-министри Сооронбай Жээнбеков жана КР Жогорку Сотунун Төрайымы  Айнаш Токбаева Мемориалдын борбордук композициясына өтүштү жана гүл коюшту.

 Бир мүнөт унчукпай эскерүүдөн кийин гвардиячылар карабиндерден катары менен үч жолу залп атышты, андан соң Кыргыз Республикасынын мамлекеттик гимни жаңырды.

 Президент Алмазбек Атамбаев аземдин катышуучуларынын алдында сөз сүйлөдү. Мамлекет башчысынын сөзүнүн тексти:

 “Урматтуу мекендештер!

Урматтуу бүгүнкү иш-чаранын катышуучулары!

Бүгүн кыргыз эли үчүн өзгөчө күн.

Бүгүн биз элибиздин жүрөгүн жүз жылдан бери оорутуп жүргөн, элибиздин мойнунда жүз жылдан бери жүк болуп жүргөн ыйык парзыбызды өтөп жатабыз.

Бүгүн биз жүз жыл мурда улуттук көтөрүлүштө, “Үркүндө” шейит болгондордун жаркын элесине арналган эстелик ачып жатабыз.

Кечирип койгула бизди, ошо каргашалуу окуяларда курман болгон аталар, апалар, кыз-жигиттер, наристелер, ымыркайлар!

Кечирип койгула бизди жүз жыл кечиккенибиз үчүн.

Кеч болсо да парзыбызды берип жатабыз. Кеч болсо да сиздерге куран окуп, жалпы элибиз таазим этээр эстелик ачып жатабыз.

Урматтуу мекендештер!

Кадырман калайык-калк!

«Арбак ыраазы болмоюн, тирүүлөрдүн иши оңолбойт» - дейт элибизде.

Биз 1916-жылдагы каргашалуу капсалаңда шейит болгондорду унутпашыбыз керек.

Ошол каргашалуу окуяда канча кыргыз окко учту жана мыкаачылык менен өлтүрүлдү... Үркүн учурунда ач бел, куу жондо канча кыргыз ит-кушка жем болду!.. Канчасы ачкачылыктан кырылышты!.. Канчалаган кырчын өмүрлөр бөөдө кыйылды...

Ак сакалдуу аталарыбыз азып-тозду... Ак элечек энелер ай-талаада калды, ашууларда аязга тоңду... Канчалаган наристелер төрөлө элегинде курмандыкка чалынды... Он гүлүнүн бири ачыла элек эчен кыздарыбыз, балдарыбыз жашабай жатып жайрады...

Ала-Тоонун койнунда эркин жашаган элибиз чоочун элге кор болду, бөтөн жерге тентиди...

Улутубуз, калкыбыз жер бетинен жок болуп кетүү коркунучуна кабылды...

Муну биз эч убакта унутпашыбыз керек!

Урматтуу мекендештер!

1916-жылкы улуттук-боштондук көтөрүлүштө жана Үркүндө шейит болгондор Кыргыз мамлекеттүүлүгүн түптөгөндөр менен бир катарда турушу керек.

Ошондуктан алардын жаркын элесине арналган мына бул эстелик "Ата-Бейитте" орнотулду. Бул 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүш кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн тарыхында өзгөчө мааниге ээ дегенди билдирет.

Ошондуктан өткөн жылдын башында Үркүндө набыт болгондордун жаркын элесин түбөлүккө сактоо жана 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн өлкөнүн тарыхындагы жана кыргыз мамлекетинин курулушундагы татыктуу ордун аныктоо үчүн атайын Жарлыктар чыгарып, чечим кабыл алганбыз..

Мындан жүз жыл илгерки окуяларды эскерүү жана аларга акыйкат, калыс баа берүү максатында башталган бул иш жалпы элдик мүнөзгө ээ болду. Илимий чөйрө, жарандар, көптөгөн коомдук уюмдар, анын ичинде саясий оппозициячыл маанайдагы кыймылдар да, бул окуяны ачык-айкын талдаган эркин жыйындарды өткөрүштү.

Бүгүн болсо, ошол иштерди жыйынтыктап, бейкүнөө курман болушкан мекендештерибиздин жаркын элесине арналган эстелик мемориалды ачып жатабыз.

1916-жылдагы өтө чаташкан окуяларга жык толгон тарыхты талкуулоо учурунда ар кандай пикирлер айтылды, талаш-тартыштар болду. Бирок кыргыз эли өзүнүн бийик рухун, табияттан бүткөн сабырдуулугун көрсөтүп, толеранттуу калк экенин дүйнө жүзүнө дагы бир жолу далилдеди.

Элде сабырдуулук болсо, өлкөдө биримдик, берекет болот. “Сабырдын түбү – сары алтын!”- деген сөз бар элибизде.

 

Дорогие соотечественники!

Уважаемые гости!

Сегодня народ Кыргызстана отдаёт священный долг перед памятью предков! Долг, который на протяжении ста лет оставался тяжелым грузом для многих поколений кыргызстанцев.

Сегодня, через сто лет после трагических событий 1916 года мы открываем Мемориал памяти тех, кто погиб во время национально-освободительного восстания. Памяти о величайшей трагедии, вошедшей в историю как “Уркун” и унесшей жизни  сотен тысяч наших соотечественников!

Прошло сто лет, но память о случившемся тогда с нашим народом живет в каждой кыргызской семье.

Мемориал памяти олицетворяет нашу скорбь по погибшим. Пустые стремена – это символ погибших всадников, всех тех, кто отдал свою жизнь за свободу и справедливость. Звуки, которые они издают – эхо той большой трагедии. Это голоса тех, кто бежал от карателей, погиб на высокогорных перевалах, голодал и терпел унижения на чужбине… Тысячи и тысячи прерванных в расцвете лет жизней...Тысячи и тысячи погибших детей, женщин и стариков…

В то же время Мемориал символизирует стремление народа к независимости и несет позитивное послание о свободе, завоеванной ценой огромных жертв и лишений.

В этот день мы склоняем голову перед светлой памятью жертв той страшной трагедии, просим у Всевышнего упокоения их душ, и верим в то, что их смерть не была напрасной.

Рассказывать о трагических моментах в истории, как правило, нелегко. К тому же, несмотря на прошедшие 100 лет, доступ открыт далеко не ко всем архивным материалам, не до конца изучены первоисточники. Часть из них поступила в распоряжение наших ученых только в этом году.

Тем не менее, сегодня ученые-историки оценивают события 1916 года как национально-освободительное восстание за сохранение родной земли, как борьбу за свою свободу. Оно было спровоцировано царским указом о мобилизации коренного населения на военно-тыловые работы и жестоко подавлено карательными отрядами.

Восстание было направлено против колониальной политики царского самодержавия. Положить конец трагедии удалось благодаря активному вмешательству прогрессивных сил самой царской России.

Но с высоты прошедших 100 лет, в историческом масштабе, становится очевидным, что трагедия 1916 года стала закономерным итогом многовекового процесса междоусобиц, внутренних распрей, отсутствия единства. Это был один из самых критических моментов в нашей истории.

Ведь не случайно нам предрекали, что кыргызы – исчезающий этнос и только коллективная память в форме эпоса напоминает о былом величии и героических деяниях предков.

Но, как и в истории многих других, ставших успешными  народов мира, трагедия и унижение были столь болезненны, что 1916 год дал импульс национальному возрождению и созданию собственной государственности. Этот процесс закономерно завершился в 1991 году обретением суверенитета.

Мы, сегодняшнее поколение кыргыстанцев, изучаем события 1916 года для того, чтобы извлечь уроки и укрепить государственность, противостоять современным вызовам и угрозам,  уверенно смотреть в будущее.

Мы сегодня живём в свободном обществе, где нет цензуры, нет запретов на распространение различных версий истории.

Мы понимаем, что искажение исторических событий, попытки дать им оценку, основываясь лишь на отдельных источниках, являются дешевыми политическими спекуляциями, не имеющими ничего общего с интересами кыргызского народа.

Никому не позволено переписывать историю в угоду сиюминутным политическим интересам.

Характерно, что в период подготовки к этой дате не было никакой истерии, наш народ показал свою зрелость и мудрость. И даже попытки некоторых политиков раскачать ситуацию, используя эту дату, люди не поддержали. Наш народ мудрый, он знает, кто чего хочет.

Сегодня, отмечая 100-летие событий, мы не можем обойти вниманием отношения между кыргызским и русским народами.

В нашей общей истории были разные страницы. В XIX веке большинство кыргызов добровольно приняли российское подданство, а в 1916 году значительная часть кыргызов была вырезана царскими карателями. Но затем, с помощью русской советской интеллигенции кыргызы сумели восстановить свою культуру, развить экономику и науку.

В республике была создана своя промышленность, развитая аграрная индустрия, открыты театры и Дома культуры. Бурное развитие получили образование, наука, литература и искусство, кинематография и спорт.

Это было действительно удивительная история возрождения из пепла. История того, как народ смог собраться после такой ужасной трагедии и пройти огромный путь экономического и социально-культурного развития.

Простой народ всегда понимал, что в трагедии 1916 года не виноваты такие же простые русские люди. Не было и нет у народа Кыргызстана  чувства ненависти к русским или жажды мести.

Ярким свидетельством этому служит то, что всего через 25 лет после трагических событий 1916 года, начиная с июня 1941 года, сотни тысяч кыргызов отправились воевать плечом к плечу с русскими на фронтах Великой Отечественной войны.

Практически каждый четвертый кыргызстанец ушел на фронт, каждый второй из них остался навсегда на полях Второй мировой…

В годы войны в Кыргызстан было эвакуировано более 140 тысяч жителей России. Все они нашди здесь братскую заботу, кров и хлеб. А дети-сироты нашли здесь новых родителей.

Я горжусь душой своего народа, его умением прощать, жить будущим, а не прошлым.

Кыргызы и русские – братские народы. Даже менталитет и образ жизни очень похожи. Много общего в языке и культуре. Да и прародина кыргызов – это Шибер (Сибирь) и Энесай (Енисей), где до сих пор живут сибирские кыргызы. Правда, за сотни лет их приучили называть себя по-другому.

У нас с Россией общее прошлое и глубоко убежден – общее будущее. Мы помним и ценим всё доброе и светлое, что связывает наши страны.

Мы должны помнить и черные страницы нашей общей истории. Но жить надо не старыми обидами, не упреками и местью, а жить надо будущим.

Уважаемые участники сегодняшнего мероприятия!

Хочу сердечно поблагодарить всех вас, представителей Европы, Азии, Америки, всех стран и международных организаций, пришедших почтить память жертв трагедии 1916 года.

Хочу отметить, что на открытии Мемориала в составе российской делегации присутствует специальный представитель Президента Российской Федерации господин Швыдкой. Сам В.В.Путин намеревается посетить Мемориал и почтить память жертв трагедии 16-17 сентября во время саммита глав государств СНГ. Президент США Барак Обама прислал мне письмо, где пишет , что делегировал для участия в открытии Мемориала своих представителей господина Роземблюма и госпожу Аггелер.

 

Урматтуу мекендештер!

Бүгүн биз ачып жаткан Мемориалдын долбоору боюнча атайын Комиссия түзүлүп, анын иши эки жылга созулган. Конкурстун жыйынтыгы боюнча жеңүүчүлөр болуп скульпторлор Ажиев С. Б., Огобаев М.К., архитектор Бейшембаев У. А. табылган.

Өзүңөр көрүп тургандай, каргашалуу окуянын элестери боз үй, түндүк, уук жана үзөнгүлөр аркылуу берилген. Көчмөн кыргыз эли үчүн бул буюмдардын, бул сөздөрдүн чоң мааниси бар. “Үзөңгүлөш”, “үзөңгүсү үзүлдү”, “үзөңгүсү бош калды” дегендин маанисин ар бир кыргыз түшүнөт.

Мен да Комиссиянын чечими туура болгон деп эсептейм. Куруучулар да күнү-түнү иштеп, долбоорду убагында жүзөгө ашырышты.

Авторлор жана куруучуларга элибиздин атынан ыраазычылык билдирем.

Урматтуу мекендештер!

Курулуш жарым-жартылай бүтүп калганда Мемориалга эмне сөздөр жазылат деген маселе чыгып калды. Аны эч ким ойлобоптур. Авторлор да, Комиссия да. Бир нече күн талкуулап, алдыңызда турган алты сапка токтодук.

Бул алты сап ыр кыргыз элинин байыркы тарыхын да, келечекке үмүтүн да камтып турат. Төрт сабы эски кыргыз эл ырынан алынган.

-Дүйнөгө ак калпакчан көрүндүк биз,

Асмандан жамгыр болуп төгүлдүк биз,-

деген саптар байыркы кыргыздардын убагында дүңгүрөп, ак калпактарды кийип алып, дүнүйөгө жамгыр болуп төгүлүп, жоо-душмандарды кырып, кыргыздардын Энесайдан Тянь-Шанга чейин жайылган Улуу Кыргыз Каганатын курган мезгилин көрсөтсө,

-      Чөп болдук жер тандабай өсө берген,

Булуттай аалам кездик, чачылдык биз,-

деген саптар кыргыздардын Каганаты урап, андан кийин Кыргыз мамлекети да жок болуп, элибиз Шиберден Кытайга чейин чачылып, жамгыр күткөн чөптөй болуп, жалаң үмүт менен жашап калган мезгилин көрсөтөт.

Кыргыз элибиздин кырылып, жок болуп калууга чейин барып такалган каргашалуу күндөр, Үркүн трагедиясы

-      Кырылып бара жатып тирилдик биз,-

деген сапта камтылган.

Эң акыркы саптын сөздөрү:

-      Бөлүнүп бара жатып бириктик биз!

Бул сөздөрдөкыргыз элинин келечекке жетүүнүн негизги шарты ата-бабаларыбыздын, Манас атабыздын эң башкы мурасы айтылган.

 Урматтуу мекендештерим!

Айланайын кыргыз элим! 

Кыргыз Каганаты ураганы кыргыздар ортосунда биримдиктин жоктугунун мыйзам ченемдүү натыйжасы болгон. Бул кылымдардан кийин элибиздин чачырап, алсыз болуп, аягында кырылып кала жаздаганына алып барган.

Элибиздин ынтымагы, биримдиги – биздин эң кымбат дөөлөтүбүз, келечекке алып бара турган тек жол. “Ырыс алды – ынтымак”, - деп акылман аталарыбыз тегин жерден айткан эмес.

Манас атабыз:

-      Бөлүнбө, кыргыз бөлүнбө!

Бөлүнсөң бөрү жеп кетет.

Бөлүнүптүр кыргыз деп,

Бөтөн элге кеп кетет,- деп

бизге бекеринен айткан эмес да! Бул Манас атабыздын бизге айткан эң негизги мурасы да!

Эгер тарыхты карасак, кыргыздар качан эң күчтүү болушкан? Кантип Улуу Кыргыз Каганатын курган?

Кыргыздар эң оболу өздөрү бир болуп, анан ар кайсы этностордун башын кошуп, биримдикке келгенде  гана күчтүү болгон. “Кулаалы таптап, –  куш кылдым, курама жыйып – журт кылдым!”- деген Манас атабыздын сөзү ошондо айтылган.

Биз ата-бабаларыбыздын жана балдарыбыздын, келечек муундардын алдында мамлекетибизди жана эгемендигибизди көздүн карегиндей сактоого милдеттүүбүз. Кудай бизге бирдиктүү, күчтүү, өнүккөн Кыргыз мамлекетин курууга тарыхый мүмкүнчүлүк берди. Мына ошол мүмкүнчүлүктү колдон чыгарбайлы.

Кыргызстан азыркы жолунан тайбашы керек. Кадам артынан кадам таштап, чачылганды жыйнап, үзүлгөндү улап, элибиздин биримдигин күндөн-күнгө бекемдеп, бир муштум болуп, бир күч болуп алга карай кетишибиз керек.

Кыргыз көчү эми эч качан биримдигин жоготуп, жолдон адашып, чачырабаш керек!

Урматтуу мекендештер!

Айланайын калайык-калк!

Баарыбыз бакубат, өсүп-өнгөн өлкөнү куруу үчүн тилектеш, максатташ бололу. Жергебизге келген жакшылыкты, ооматты улайлы. Биримдикти, ынтымакты сактайлы!

Тарыхтын татаал жолунда эчен-эчен сыноолордон өткөн Улуу Кыргыз урпактары экенибизди, биздин өлкөбүз кылым карыткан улуу тарыхка ээ экендигин терең сезип, кыргыздын Кызыл туусун бийик көтөрүп, улуттук ар-намысты ыйык сактайлы.

Биздин бир гана Мекенибиз бар.

Ошол жалгыз Мекенибиз үчүн, кыргыз жери үчүн, адилеттик, эркиндик үчүн курман болгон мекендештерибиздин эстелигине таазим кылалык. Алардын жаткан жерлери жаннат болсун, ыйманы жолдош болсун!

Элибиздин башына экинчи мындай караңгы күндөр түшпөсүн!

Жараткан элибизди ар кандай каргашадан, бөөдө кырсыктан сактасын!

Жараткан элибизге биримдик, жерибизге берекет берсин!

Көңүл бурганыңыздарга рахмат!”

 

 

 

2-сентябрь, 2016-жыл
Басып чыгаруу